Anyonik Tuz Nedir? Kuru Dönemde Süt Hummasını Önlemek İçin Kullanımı
Makrovit Teknik Ekibi Son güncelleme 7 dakikalık okuma
Anyonik tuz, yakın kuru dönemdeki süt ineklerinin rasyonuna katılarak diyet katyon-anyon farkını (DCAD) negatife çeken ve doğumdan sonra kan kalsiyumunun hızla dengelenmesine yardımcı olan amonyum klorür, kalsiyum klorür ve magnezyum sülfat gibi tuzlardır. Genellikle beklenen doğumdan yaklaşık 3 hafta önce başlanır ve etkisi idrar pH ölçülerek takip edilir.
Anyonik tuz nedir?
Anyonik tuz, yakın kuru dönemdeki süt ineklerinin rasyonuna katılarak rasyonun katyon-anyon dengesini negatife çeken klor ve kükürt kaynaklı mineral tuzların genel adıdır; amonyum klorür, kalsiyum klorür, magnezyum klorür, kalsiyum sülfat ve magnezyum sülfat en bilinen örnekleridir. Anyonik tuz kullanımının amacı, doğumdan sonra süt hummasının görülme riskini azaltmaktır.
Veteriner hekimlerin başvuru kaynaklarından MSD Veteriner El Kitabı, bu tuzları doğum öncesi asit oluşturucu (asidojenik) rasyonların ek anyon kaynakları olarak sayar. Anyonik tuz bir ilaç değildir; doğru dönemde, doğru miktarda ve idrar pH takip edilerek kullanıldığında işe yarayan bir besleme aracıdır.
Süt humması neden olur, anyonik tuz nasıl korur?
Süt humması (doğum felci, hipokalsemi), doğumla birlikte süt üretimi başladığında ineğin günlük kalsiyum ihtiyacının birden yükselmesi ve vücudun bu açığı yeterince hızlı kapatamaması sonucu kan kalsiyumunun düşmesiyle ortaya çıkar. Anyonik tuz, ineğin kemikten ve bağırsaktan kalsiyum sağlama mekanizmalarını doğumdan önce harekete geçirerek bu açığı küçültür.
MSD Veteriner El Kitabı’na göre laktasyonun başında kalsiyum atılımı günde yaklaşık 10 g’dan 30 g’a çıkar ve vakaların çoğu doğumun başlamasından sonraki yaklaşık üç gün içinde görülür. Hastalık her yaşta görülebilir, ancak üçüncü ve sonraki laktasyonlardaki yüksek verimli ineklerde daha sıktır ve Jersey ırkında görülme sıklığı daha yüksektir.
Kuru dönem rasyonunda potasyum ve sodyum fazla olduğunda inek hafif metabolik alkaloz durumuna girer ve dokuların kalsiyumu harekete geçiren paratiroid hormonuna (PTH) duyarlılığı azalır. Negatif DCAD’li bir rasyon ise dengelenmiş hafif bir metabolik asidoz oluşturur. Bu durum bağırsaktan kalsiyum emilimini artırır, PTH’ye duyarlılığı iyileştirir ve kemikten kalsiyum çekilmesini kolaylaştırır.
Belirti vermeyen (subklinik) hipokalsemi de en az klinik tablo kadar önemlidir. El kitabı, doğumdan sonra kan kalsiyumu düşük seyreden ineklerde yem tüketiminin azaldığını, rahim iltihabı (metritis) ve abomazum deplasmanı riskinin arttığını ve döl veriminin kötüleştiğini belirtir.
DCAD nedir, nasıl hesaplanır?
DCAD (diyet katyon-anyon farkı), rasyondaki pozitif yüklü sodyum ve potasyum ile negatif yüklü klor ve kükürt arasındaki farktır ve miliekivalan cinsinden [(Na + K) – (Cl + S)] formülüyle kilogram kuru madde başına hesaplanır. Doğum öncesi rasyonda -50 ile -150 mEq/kg kuru madde arası genellikle en uygun aralık kabul edilir.
| Mineral | DCAD’ye etkisi | Rasyondaki başlıca kaynaklar |
|---|---|---|
| Potasyum (K) | Yükseltir | Yonca, gübrelenmiş çayırdan elde edilen kuru ot, melas |
| Sodyum (Na) | Yükseltir | Sodyum bikarbonat ve benzeri tamponlar |
| Klor (Cl) | Düşürür | Amonyum klorür, kalsiyum klorür, magnezyum klorür |
| Kükürt (S) | Düşürür | Kalsiyum sülfat, magnezyum sülfat |
Kuru dönem rasyonunda DCAD’yi en çok kaba yemin potasyum içeriği belirler. Asidojenik rasyonlar da bu yüzden genellikle düşük potasyumlu veya yüksek klorlu kaba yemlerle kurulur; anyonik tuz miktarını belirlemeden önce kaba yemin mineral analizini yaptırmak en sağlam başlangıçtır.
Örnek bir DCAD hesabı
Laboratuvar analizi yüzde olarak verildiğinde her mineral, yüzde değeri 10.000 ile çarpılıp eşdeğer ağırlığına bölünerek mEq/kg kuru maddeye çevrilir; eşdeğer ağırlıklar sodyum için 23, potasyum için 39,1, klor için 35,45 ve kükürt için 16’dır. Aşağıdaki değerler yalnızca hesabın mantığını göstermek için seçilmiş örnek değerlerdir.
- Rasyonda %0,12 sodyum (52 mEq), %1,30 potasyum (332 mEq), %0,40 klor (113 mEq) ve %0,25 kükürt (156 mEq) olduğunu varsayalım.
- DCAD = (52 + 332) – (113 + 156) = yaklaşık +116 mEq/kg kuru madde çıkar; bu rasyon süt hummasına karşı koruma sağlamaz.
- Hedef -100 mEq/kg ise rasyonun her kilogram kuru maddesinde yaklaşık 216 mEq ek anyon gerekir.
- Günde 12 kg kuru madde tüketen bir inek için bu, günde yaklaşık 2.590 mEq eder.
- DCAD değeri kilogram başına -13.088 mEq veya daha negatif olan Menoam 70 ile bu açık günde yaklaşık 200 g ürünle kapanır.
Bu sonuç Menoam 70’in ürün metnindeki 150-250 g/gün/baş aralığına denk gelir, ama gerçek rasyonda değerler farklı olacaktır. Hesabı mutlaka kendi kaba yem ve kesif yem analizlerinizle yapın ve sonucu idrar pH ölçümüyle doğrulayın.
Sodyum bikarbonat gibi tamponlar sodyum taşıdığı için DCAD’yi yükseltir ve anyonik programın etkisini azaltır. Sağmal grupta kullanılan tamponlu premiksleri yakın kuru dönem grubuna vermemek bu nedenle önemlidir.
Anyonik tuza doğumdan kaç gün önce başlanır?
Anyonik tuza genellikle beklenen doğumdan yaklaşık üç hafta (21 gün) önce başlanır ve doğuma kadar devam edilir; bu döneme yakın kuru dönem (close-up) denir. Veteriner kaynaklarında da negatif DCAD’nin doğumdan önceki yaklaşık üç hafta boyunca asidojenik bir rasyonla sağlandığı belirtilir.
Uygulamanın işlemesi için kuru dönemdeki inekleri uzak kuru dönem ve yakın kuru dönem olarak iki gruba ayırmak gerekir. Doğum tarihleri doğru kaydedilmezse bazı inekler anyonik rasyonu çok kısa, bazıları da gereğinden uzun süre alır; bu yüzden düzenli tohumlama kaydı programın bir parçasıdır.
Anyonik rasyon doğumla birlikte biter ve doğum yapan inek bekletilmeden sağmal başlangıç rasyonuna alınır. Anyonik tuzların laktasyondaki ineklere verilmesi amaçlanmaz.
İdrar pH değeri nasıl takip edilir, hedef kaçtır?
İdrar pH değeri, yakın kuru dönem grubundaki ineklerden alınan idrar örneklerinin pH metre veya pH kâğıdıyla ölçülmesiyle takip edilir ve grup ortalamasının yaklaşık 6,5 olması hedeflenir. MSD Veteriner El Kitabı, asidojenik rasyon alan ineklerde ölçümün haftada yaklaşık iki kez yapılmasını önerir.
| Grup ortalaması (idrar pH) | Yorum | Yapılacak iş |
|---|---|---|
| 7,5’in üzerinde | Metabolik alkaloz sürüyor, süt hummasına karşı koruma yetersiz | Kaba yemin potasyumunu, anyonik tuz miktarını ve karıştırmayı kontrol edin |
| 6,5 civarında | Hedeflenen düzey | Programa aynı şekilde devam edin |
| 5,5’in altında | Aşırı asitlenme, yem tüketiminde düşme riski | Anyonik tuz miktarını teknik ekiple yeniden hesaplayın |
- İnekler anyonik rasyonu birkaç gün tükettikten sonra ölçüme başlayın.
- Grubu temsil edecek sayıda inekten ve her ölçümde günün aynı saatinde örnek alın.
- İdrarı akış sırasında temiz bir kaba alın, yere değmiş idrarı kullanmayın.
- pH değerini hemen ölçüp inek numarasıyla birlikte not edin.
- Tek tek ineklere değil grup ortalamasına göre karar verin ve değişiklikleri teknik ekiple birlikte yapın.
Anyonik tuzun lezzet sorunu nasıl aşılır?
Anyonik tuzların lezzet sorunu, acı ve tuzlu tadı maskeleyen kaplanmış ürünler, pelet premiksler ve tuzun toplam karışık rasyona (TMR) homojen dağıtılmasıyla büyük ölçüde aşılır. Amonyum klorürün tadı özellikle acıdır ve kaplanmamış halde yüksek miktarda verildiğinde ineklerin kuru madde tüketimini belirgin şekilde düşürebilir.
Doğum öncesi kuru madde tüketimindeki düşüş, doğum sonrası ketozis ve yağlı karaciğer gibi sorunlarla ilişkilidir. Aynı el kitabı %10’un altındaki küçük düşüşleri kabul edilebilir bulur ve aşırı tüketim düşüşünün en yaygın nedeninin aşırı asitlenme olduğunu belirtir; yani lezzet kadar doz da önemlidir.
Anyonik tuzu yemin üzerine serpmek yerine TMR’nin içine iyice karıştırmak ineklerin ayıklamasını önler. Kaplanmış amonyum klorür ve pelet formlar hem tadı maskeler hem de günlük miktarın daha düzenli tüketilmesine yardımcı olur.
Makrovit’in kuru dönem için anyonik ürünleri nelerdir?
Makrovit’in kuru dönem için sunduğu anyonik ürünler, kaplanmış amonyum klorür kaynağı Menoam 70 ve son 21 gündeki süt sığırları için hazırlanmış pelet premiks PORTATOX ANİONPLUS+’tır; küçükbaşta ise anyonik tuz içeren PORTAMİN HİPOVİNE idrar taşına karşı kullanılır. Ürün seçimi ve miktarı rasyonun DCAD hesabına göre yapılmalıdır.
| Ürün | Form | Hayvan ve dönem | Ürün metnindeki kullanım bilgisi |
|---|---|---|---|
| Menoam 70 | Kaplanmış amonyum klorür (en az %70) | Süt sığırında doğumdan önceki 21 gün; koyun ve keçi | Süt sığırı 150-250 g/gün/baş, doğumdan 21 gün önce başlanıp doğuma kadar; koyun ve keçi 20-40 g/gün/baş (fosfat idrar taşı). Kullanım düzeyi rasyonun DCAD değerine göre değişebilir. |
| PORTATOX ANİONPLUS+ | Anyonik mineralli özel pelet premiks | Kuru dönemin son 21 günündeki süt sığırları | Doğum sonrası klinik ve subklinik hipokalsemi ile ketozisi önlemeye yönelik; doz için etiket ve teknik ekip |
| PORTAMİN HİPOVİNE | Aminoasit, anyonik tuz ve maya ilaveli premiks | Küçükbaş | Vitamin ve mineral ihtiyacının karşılanması, küçükbaşta idrar taşı oluşumunun önlenmesi |
Menoam 70’in ürün metninde DCAD değeri kilogram kuru madde başına -13.088 mEq veya daha düşük olarak verilir ve kaplamanın, amonyum klorürün acı tadını maskeleyerek kuru madde tüketimini korumayı amaçladığı belirtilir. İki ürün de her işletmeye aynı dozla uymaz; kaba yemin potasyum düzeyi yüksekse ihtiyaç artar, düşükse azalır.
Anyonik tuz kullanırken hangi hatalar yapılır?
Anyonik tuz kullanımında en sık hatalar tuzu tüm kuru dönem boyunca vermek, idrar pH değerini hiç ölçmemek, kaba yemin potasyumunu bilmeden doz belirlemek ve doğumdan sonra da anyonik rasyona devam etmektir. Bu hatalar ya korumayı ortadan kaldırır ya da ineğin yem tüketimini gereksiz yere düşürür.
- Uzak kuru dönemdeki ineklere de anyonik tuz vermek.
- Yakın kuru dönem grubunda sodyum bikarbonatlı tampon kullanmak.
- Anyonik tuzu yemin üzerine serpip ineklerin ayıklamasına izin vermek.
- İdrar pH 5,5’in altına düştüğü halde dozu azaltmamak.
- Rasyonu bir günde değiştirmek; geçişlerin kademeli yapılması gerekir.
Doğumdan sonra ayağa kalkamayan, başını böğrüne dayayan ya da kulakları soğuyan bir inek acil durumdadır ve yem katkısıyla değil, veteriner hekimin müdahalesiyle tedavi edilir. Anyonik programı sürü veteriner hekiminizle birlikte kurmak, doğum sonrası vaka kayıtlarını programın başarısını ölçmek için kullanmanızı da sağlar.
Kuru dönem programında Makrovit teknik ekibinden destek
Makrovit teknik ekibi, kuru dönem kaba yemlerinizin mineral içeriğine göre DCAD hesabını yapmanıza, Menoam 70 veya ANİONPLUS+ için uygun miktarı belirlemenize ve idrar pH takibini kurmanıza yardımcı olabilir. Gerekli durumlarda ekip işletmenize gelerek yemleri, kuru dönem gruplarını ve sürü kayıtlarını yerinde değerlendirir.
Kaba yem analiz sonuçlarınızı +90 532 154 16 77 numaralı WhatsApp hattına gönderirseniz DCAD hesabını birlikte yapabiliriz. Dilerseniz +90 332 503 00 86 numaralı sabit hattımızı da arayabilir, diğer kaplanmış ürünlerimizi rumen korumalı ürünler sayfasında inceleyebilirsiniz.
Kaynaklar
Sık Sorulan Sorular
Anyonik tuz ne işe yarar?
Anyonik tuz, doğumdan önceki son haftalarda süt ineğinin rasyonunu hafifçe asidik hale getirerek vücudu doğum sonrası kalsiyum düşüşüne hazırlar. Böylece süt humması ve belirti vermeyen kalsiyum düşüklüğü riski azalır. Yalnızca yakın kuru dönemdeki ineklere, idrar pH takip edilerek verilir; sağmal ineklerin rasyonunda yeri yoktur.
Anyonik tuz doğumdan kaç gün önce verilir?
Genel uygulama, beklenen doğumdan yaklaşık 21 gün önce başlayıp doğuma kadar devam etmektir. Menoam 70'in ürün metninde de süt sığırları için doğumdan 21 gün önce başlanması önerilir. Doğum tarihi tahmini yanlışsa inek anyonik rasyonu ya çok kısa ya da gereğinden uzun süre alır, bu yüzden tohumlama kayıtlarının doğru tutulması gerekir.
İneklerde idrar pH kaç olmalı?
Anyonik rasyon alan yakın kuru dönem ineklerinde grup ortalaması için yaklaşık 6,5 hedeflenir. MSD Veteriner El Kitabı, 7,5'in üzerindeki değerleri yetersiz asitlenme, 5,5'in altındaki değerleri ise aşırı asitlenme işareti olarak yorumlar. Ölçümün haftada yaklaşık iki kez, günün aynı saatinde ve birden fazla inekten alınan örneklerle yapılması önerilir.
Amonyum klorür ineklerde ne için kullanılır?
Amonyum klorür, ineklerde doğum öncesi rasyonun DCAD değerini düşürmek için kullanılan güçlü bir anyon kaynağıdır. Acı tadı yem tüketimini düşürebildiği için kaplanmış formları tercih edilir. Menoam 70, en az %70 amonyum klorür içeren kaplanmış bir üründür ve ürün metnine göre süt sığırlarında günde baş başına 150-250 g kullanılır.
Anyonik tuz yem tüketimini düşürür mü?
Düşürebilir. Anyonik tuzların, özellikle amonyum klorürün acı ve tuzlu bir tadı vardır ve aşırı asitlenme de iştahı kapatır. Kaplanmış veya pelet ürün kullanmak, tuzu TMR'ye iyice karıştırmak ve idrar pH değerini 5,5'in altına düşürmeyecek bir doz seçmek tüketim kaybını en aza indirir. Belirgin bir tüketim düşüşünde teknik ekibe danışılmalıdır.
Koyunlarda anyonik tuz ne için kullanılır?
Koyun ve keçilerde anyonik tuzlar, özellikle yoğun yemle beslenen erkek kuzu ve oğlaklarda fosfat kaynaklı idrar taşı riskini azaltmak için kullanılır. Menoam 70'in ürün metninde koyun ve keçi için günde baş başına 20-40 g önerilir. Makrovit'in PORTAMİN HİPOVİNE ürünü de anyonik tuz içeren bir küçükbaş premiksidir.